Vijf goede componenten maken nog geen goed systeem: systeemdenken verenigt verwarmen en koelen in één watergedragen systeem. Warmtepomp ready is niet genoeg

Een warmtepomp plaatsen maakt een woning nog niet toekomstbestendig. Pas wanneer gebouwschil, afgiftesysteem en regeling op elkaar zijn afgestemd, kan de installatie het gewenste comfort en rendement leveren. Tijdens een rondetafelgesprek bij Jaga Climate Designers in ’s-Hertogenbosch pleitten vijf deskundigen uit Nederland en België voor een brede blik op verduurzaming. Met meer aandacht voor zomercomfort, de rol van watergedragen systemen die zowel verwarmen als koelen, prestaties in de praktijk en de adviesrol van de installateur.

Onder het thema ‘Warmtepomp-ready is niet genoeg’ bracht Jaga op 23 september 2026 vertegenwoordigers uit de wetenschap, de adviessector en de installatiepraktijk samen. Aan tafel zaten Wouter Borsboom, Business Consultant bij TNO; Harm Valk, zelfstandig beleidsadviseur; Frederik Heedfeld, algemeen directeur van Studiebureel Heedfeld; Glenn Reynders, Innovation Manager bij EnergyVille – KU Leuven; en Jan Verdonck, Global Head of Market Development and Public Affairs bij Jaga Climate Designers. De centrale vraag: hoe zorgen we dat afzonderlijke technische keuzes samen een goed functionerend systeem opleveren?

Verdonck herkent de gevolgen van een versnipperde aanpak in nieuwbouwwijken. Enkele jaren na oplevering verschijnen daar alsnog leidinggoten langs gevels, omdat bewoners extra koelapparatuur laten plaatsen. “Vaak gebeurt dat na een warme zomer. Er wordt snel iets bijgeplaatst omdat er een acuut probleem is, zonder voldoende naar de gevolgen voor het totale systeem te kijken.”

Begin bij het gebouw

Voor Borsboom begint een goed rendement bij de samenhang tussen het gebouw en de installatie. Een warmtepomp werkt het efficiëntst bij lage aanvoertemperaturen. Het afgiftesysteem moet daarbij voldoende vermogen kunnen leveren en de regeling moet passen bij de werkelijke warmtevraag. Hij noemt praktijksituaties waarin elektrische bijverwarming onnodig vroeg werd ingeschakeld, met een hoog elektriciteitsgebruik en hoge elektriciteitsrekeningen als gevolg.

Heedfeld trekt die lijn door naar de ontwerpvolgorde. “Vertrek niet van de warmtepomp. Kijk eerst naar de secundaire installaties, stel daar het hele ontwerp op af en bepaal op basis daarvan hoe de warmtepomp gedimensioneerd moet worden.” Bij nieuwbouw kunnen warmteverlies, koellast, leidingnet en afgifte vanaf het begin gezamenlijk worden uitgewerkt. Bij renovatie is eerst een nauwkeurige inventarisatie nodig. Welke bouwkundige gegevens zijn beschikbaar? Welke radiatoren kunnen blijven? En past het bestaande leidingnet bij het nieuwe temperatuurregime?

Valk wijst daarbij op een gemakkelijk gemiste situatie. Een oudere woning die later is geïsoleerd, kan overcapaciteit in de bestaande radiatoren hebben. Bij jongere, al goed geïsoleerde woningen is de afgifte afgestemd op verwarming met hogere watertemperaturen. Omdat daar vaak weinig bijkomende isolatie nodig is, ontstaat niet vanzelf voldoende overcapaciteit voor lagetemperatuurverwarming. Het bouwjaar alleen vertelt dus onvoldoende over de geschiktheid voor een warmtepomp.

Zomercomfort hoort bij het ontwerp
Tijdens het gesprek keert één onderwerp voortdurend terug: wie uitsluitend naar verwarming kijkt, mist een belangrijk deel van de opgave. Valk pleit voor meer aandacht voor de omstandigheden waarin gebouwen de komende decennia moeten functioneren. “We kunnen ons daarom niet veroorloven om alleen de winter- en warmtevraag aan te pakken.”

Hij constateert dat koeling in de huidige regelgeving nog grotendeels wordt genegeerd, omdat normen en regels zijn gebaseerd op het klimaat van gisteren. Dat vraagt volgens hem om bewuste keuzes voor zonwering en ventilatie, afgestemd op de omgeving. Zonwering is onmisbaar, maar in sommige woningen ontkom je er volgens hem niet aan om ook actief te koelen. In stedelijke gebieden speelt het urban heat island-effect immers een belangrijke rol: door de opeenstapeling van warmte in de bebouwde omgeving koelen woningen er ’s nachts vaak minder goed af dan woningen buiten de stad.

Borsboom benadrukt dat naast verwarming ook koeling een steeds belangrijkere rol krijgt bij de verduurzaming van gebouwen. De Ladder van Koeling biedt daarbij een logische volgorde: eerst zorgen voor een koele omgeving, vervolgens zonnewarmte buiten houden, het gebouw aanpassen om opwarming te beperken, passieve koeling benutten en pas waar nodig actieve koeling inzetten. Dat vraagt om een integrale benadering van verwarming en koeling. Zo kunnen bijvoorbeeld watergedragen systemen beide functies combineren, mits het afgiftesysteem daarvoor geschikt is.

Reynders ziet hier ook een verantwoordelijkheid voor ontwikkelaars waar bouwkosten – en dus marge op de verkoop – vaak primeert boven levensduurkosten voor de eigenaar. Besparen op buitenzonwering verlaagt de bouwkosten, maar kan bewoners later opzadelen met comfortproblemen, extra investeringen en energiekosten. Hij noemt zijn eigen nieuwbouwwijk als voorbeeld: waar hij voor buitenzonwering koos, verschenen bij buren doeken voor de ramen en een airco aan de gevel. Voor hem illustreert dat hoe investeringskosten en gebruikskosten nog te vaak afzonderlijk worden bekeken.

Koelen kan ook met water

Als koeling nodig is, wordt al snel aan een airco gedacht. Volgens Valk ontstaat daar kortsluiting: er wordt meteen aangenomen dat koelen met een watergedragen afgiftesysteem niet kan. Een watergedragen afgiftesysteem kan wel degelijk worden ingezet voor koeling, op voorwaarde dat het systeem daar vanaf de basis op wordt ontworpen. De keuze van het afgiftesysteem speelt daarbij een belangrijke rol. Vloerkoeling kent in de praktijk belangrijke beperkingen in het beschikbare koelvermogen per vierkante meter, onder meer door de vloerafwerking en de aanwezigheid van meubels. Met geschikte convectoren is een veel grotere koelcapaciteit mogelijk. Koeling kan in de basis met hogetemperatuurkoeling, waarbij het water in het systeem relatief warm blijft en boven het dauwpunt wordt gekoeld. Daardoor ontstaat er geen condensvorming. Met een systeem voor condensafvoer kan ook met lagere watertemperaturen worden gekoeld, waardoor een grotere koelcapaciteit mogelijk is.

Heedfeld sluit daarbij aan. Waar vroeger vooral werd gesproken over topkoeling, kunnen convectieve systemen volgens hem de volledige warmtelast compenseren. Ze verwarmen op lage temperatuur, koelen volwaardig, reageren snel en liggen prijstechnisch goed in de markt. Bovendien zijn installatiebedrijven gewend om met watergedragen systemen te werken.

Ook op comfort kan een watergedragen systeem het winnen van een airco, vindt Valk. Een airco koelt misschien sneller en krachtiger, maar gaat vaak gepaard met veel luchtbeweging en geluid. Een watergedragen systeem brengt de ruimte rustiger op temperatuur en kan daarbij beter gebruikmaken van de thermische massa van het gebouw. Hetzelfde principe geldt voor verwarmen. Een watergedragen afgiftesysteem kan efficiënt verwarmen in combinatie met een warmtepomp, maar kan ook op andere warmtebronnen worden aangesloten.

Daarmee komt de kern van het betoog opnieuw terug: verwarmen en koelen moeten niet als twee afzonderlijke vraagstukken worden benaderd. Wie beide functies vanaf het ontwerp meeneemt, kan het afgiftesysteem daarop afstemmen en zo met één systeem het hele jaar door voor comfort zorgen.

Samen ontwerpen voorkomt overdimensionering

Een integrale aanpak begint volgens Heedfeld bij vroeg overleg tussen architect en technisch ontwerper. De gebouwschil bepaalt immers mede welke installatie nodig is. Valk constateert dat de installatiebranche nog regelmatig probeert bouwkundige tekortkomingen achteraf technisch op te lossen. Daardoor blijft een betere totaaloplossing buiten beeld.

Ook het afzonderlijk dimensioneren van componenten kent risico’s, stelt Reynders. “Het is niet langer voldoende om component voor component te dimensioneren en overal veiligheidsfactoren bovenop te zetten. Dan eindig je al snel met een veel te groot geïnstalleerd vermogen. Ontwerp en regeling moeten daarom samen worden ontwikkeld, met aandacht voor het gebruik en de flexibiliteit van het gebouw.”

Bij renovatie hoeft zo’n aanpak niet te betekenen dat alle maatregelen tegelijk worden uitgevoerd. Reynders pleit juist voor een totaalplan dat vervolgens gefaseerd kan worden gerealiseerd. Zo blijven afzonderlijke investeringen bijdragen aan hetzelfde einddoel.

Een berekening is nog geen praktijkprestatie

De panelleden maken een duidelijk onderscheid tussen voldoen aan energieprestatie-eisen en het ontwerpen van een comfortabel gebouw. Reynders verwoordt dat scherp voor de Belgische context: “EPB is geen ontwerptool. EPB is in het leven geroepen om te controleren of een ontwerp aan minimale prestatie-eisen voldoet.” Valk beaamt dat dit ook voor de Nederlandse BENG-eisen en de bijbehorende rekenmethode geldt.

Heedfeld ziet meerwaarde in dynamische gebouwsimulaties om vooraf beter te beoordelen welk comfort een ontwerp kan bieden. Valk plaatst daar een kanttekening bij: ook een geavanceerde simulatie levert alleen bruikbare uitkomsten op als de invoergegevens passen bij het project. Een klimaatbestand dat onvoldoende rekening houdt met toekomstige omstandigheden kan alsnog tot verkeerde conclusies leiden.

Reynders ziet mogelijkheden om zo’n model ook na de ontwerpfase te gebruiken: “Het kan helpen bij de dimensionering, later een slimme regeling ondersteunen en tijdens het gebruik afwijkingen zichtbaar maken. Bijvoorbeeld wanneer een ruimte de gewenste temperatuur niet bereikt.”Valk onderstreept het belang van die terugkoppeling: “Wat we in de bouwsector onvoldoende doen, is informatie ophalen over hoe systemen in de praktijk werken, daarvan leren, erover publiceren en elkaar wijzer maken.”

De installateur als eerste adviseur

Maar wie bewaakt het geheel? Verdonck oppert een energieregisseur die consumenten vooraf helpt bij hun keuzes. Valk wijst direct op de uitvoerbaarheid: voor alle individuele aanschafbeslissingen zijn niet voldoende gespecialiseerde adviseurs beschikbaar. Er zijn daarom ook begrijpelijke, praktisch toepasbare richtlijnen nodig.

Voor de installateur ligt hier een duidelijke rol. “Voor een bewoner is de installateur vaak de adviseur”, aldus Valk. Verdonck sluit daarbij aan: wanneer aanvullende expertise nodig is, moet tijdig een gespecialiseerde adviseur worden betrokken. Het gesprek met de klant moet daarmee verder gaan dan toestelkeuze en aanschafprijs. Ook het gebouw, het gewenste comfort en toekomstige aanpassingen verdienen aandacht. Dat geldt ook voor een koelvraag: omdat installateurs gewend zijn met watergedragen systemen te werken, kunnen zij naast een losse airco ook een watergedragen alternatief op tafel leggen.

Daar hoort volgens Reynders een eerlijk verhaal over kosten bij. Verduurzaming vraagt investeringen en veranderende energieprijzen kunnen de terugverdientijd beïnvloeden. Borsboom benadrukt dat betaalbaarheid en goede leefbaarheid samen moeten worden bekeken, zeker voor bewoners met beperkte investeringsruimte komt betaalbaarheid meer onder druk, ook met het oog op toekomstige heffingen zoals de ETS-2 en capaciteitsafhankelijke nettarieven.

Sturen op het resultaat

In zijn afsluiting vraagt Verdonck om subsidieregelingen sterker te verbinden aan efficiëntie en afgesproken prestaties. Daarmee zou het resultaat voor gebouw en bewoner meer gewicht krijgen dan de aanschaf van één afzonderlijk onderdeel.

De rondetafel laat zien waar de installatiepraktijk vandaag al kan beginnen: zorgvuldig inventariseren, vroeg samenwerken en niet langer verwarmen en koelen als twee aparte vraagstukken benaderen. Een watergedragen systeem dat beide functies kan opnemen, biedt daarbij een logische basis. Het maakt het mogelijk om de warmte- en koelbehoefte vanuit één geïntegreerd systeem te benaderen, met een afgiftesysteem dat daarop is afgestemd. Ook na oplevering blijft het belangrijk om te volgen wat een systeem in de praktijk werkelijk doet en waar bijsturing nodig is.

De techniek biedt vandaag al veel mogelijkheden. De uitdaging ligt vooral in het maken van de juiste keuzes en die goed op elkaar af te stemmen. Een watergedragen systeem dat vanaf het ontwerp is voorzien op zowel verwarmen als koelen, brengt die verschillende elementen samen en kan zo bijdragen aan comfort, efficiëntie en toekomstbestendigheid. Zoals Verdonck het formuleert: “Je kunt vijf goede componenten hebben, maar dat maakt nog geen goed systeem.”

Scroll naar boven